Kino nieme z muzyką na żywo: jak wygląda taki seans

Mówi się „kino nieme”, ale w kinie tamtej epoki rzadko panowała cisza. Na sali grał pianista, w większych kinach zespół, w najbogatszych cała orkiestra. Dziś ta tradycja wraca na ekrany w nowej formie. Seans filmu niemego z muzyką na żywo to jedno z najbardziej niezwykłych doświadczeń, jakie oferują kina studyjne: film sprzed stu lat spotyka się z muzykami, którzy grają tu i teraz, i za każdym razem powstaje coś niepowtarzalnego.

Kino nieme z muzyką na żywo to pokaz filmu z epoki kina niemego, któremu towarzyszy akompaniament wykonywany w sali na bieżąco, podczas projekcji. Muzykę gra pianista, zespół, orkiestra albo artysta elektroniczny. Bywa improwizowana, skomponowana specjalnie do filmu albo oparta na historycznej partyturze. Dzięki temu każdy pokaz brzmi trochę inaczej.

Dlaczego filmy nieme w ogóle potrzebowały muzyki?

Filmy nieme nie miały ścieżki dźwiękowej nagranej na taśmie, ale od początku pokazywano je z muzyką. Historycy wymieniają kilka powodów. Muzyka zagłuszała terkot projektora, który w pierwszych kinach stał często blisko widzów. Budowała nastrój, podpowiadała emocje i nadawała rytm scenom, w których nie słychać było dialogów. Pomagała też widzom skupić się na obrazie przez cały seans. Z czasem akompaniament stał się integralną częścią przedstawienia, a widzowie oceniali kina także po jakości muzyki.

Era kina niemego zakończyła się pod koniec lat dwudziestych, gdy na ekrany weszły filmy dźwiękowe. Muzycy kinowi stracili wtedy pracę, a filmy nieme przez dziesięciolecia oglądano zwykle w ciszy albo z przypadkowo dobraną muzyką z nagrań. Dopiero archiwa filmowe, festiwale i kina studyjne przywróciły im pełną formę, czyli pokaz z akompaniamentem na żywo. To ważne, bo wiele z tych filmów zostało pomyślanych właśnie z myślą o muzyce, a bez niej ich rytm i emocje docierają do widza tylko częściowo.

Kim był taper i jak wyglądał akompaniament w dawnych kinach?

W polskiej tradycji muzyka grającego do filmów nazywano taperem. Był to najczęściej pianista, który improwizował podczas projekcji, dopasowując muzykę do tego, co działo się na ekranie. Musiał znać ogromny repertuar i błyskawicznie reagować na zmiany nastroju: pościg, scenę miłosną, żałobę, komedię. Pomagały mu w tym zbiory gotowych fragmentów muzycznych przypisanych do emocji i sytuacji. Jednym z najbardziej znanych był „Kinothek” Giuseppe Becce, wydany w Berlinie w 1919 roku. Wytwórnie przygotowywały też tak zwane cue sheets, czyli wykazy utworów i motywów pasujących do konkretnego filmu.

Większe kina zatrudniały zespoły kameralne, a najbogatsze nawet orkiestry. Do niektórych filmów powstawały pełne partytury, pisane przez kompozytorów specjalnie dla danego tytułu. Akompaniament mógł więc wyglądać bardzo różnie, zależnie od miasta, kina i budżetu. Ten sam film w małym kinie na prowincji brzmiał zupełnie inaczej niż w wielkim pałacu kinowym w stolicy. Ta różnorodność jest dziś punktem wyjścia dla współczesnych muzyków, którzy nie muszą wiernie odtwarzać jednej, „właściwej” wersji.

Jakie są rodzaje akompaniamentu do filmów niemych?

Współczesne pokazy z muzyką na żywo korzystają z bardzo szerokiej palety brzmień. Najczęściej spotkasz się z kilkoma formami.

• Fortepian solo. Najbliższy tradycji taperskiej. Pianista zwykle improwizuje albo łączy przygotowane motywy z improwizacją. To forma kameralna, idealna do komedii slapstickowych i krótszych filmów.
• Zespół kameralny. Kwartet smyczkowy, trio jazzowe albo skład z instrumentami dawnymi. Daje bogatsze brzmienie i więcej barw, a jednocześnie zachowuje bliski kontakt z obrazem.
• Orkiestra. Najbardziej widowiskowa forma, zarezerwowana zwykle dla wielkich wydarzeń i filmów, do których istnieje pełna partytura albo powstała nowa kompozycja.
• Elektronika. Syntezatory, sample i przetworzone dźwięki. Tworzą współczesny, często hipnotyczny komentarz do starego obrazu i dobrze sprawdzają się przy filmach ekspresjonistycznych i fantastycznych.
• Muzyka rozrywkowa i eksperymentalna. Jazz, rock, folk, muzyka klubowa, a nawet DJ sety. Taki akompaniament świadomie zderza epoki i bywa najbardziej zaskakujący.

Żadna z tych form nie jest lepsza od pozostałych. Fortepian solo podkreśla intymność filmu, orkiestra jego monumentalność, elektronika potrafi wydobyć niepokój, którego nie słychać w tradycyjnym akompaniamencie. Dla wielu widzów najciekawsze jest właśnie porównywanie, jak ten sam film zmienia się w zależności od muzyki. Warto obejrzeć klasyka, na przykład dzieło F. W. Murnaua albo Fritza Langa, dwa razy, z różnym akompaniamentem, i przekonać się, jak bardzo muzyka steruje odbiorem obrazu.

Jak wygląda seans filmu niemego z muzyką na żywo?

Taki seans zaczyna się zwykle podobnie jak inne pokazy specjalne. Przed projekcją ktoś z kina, filmoznawca albo sam muzyk mówi kilka słów o filmie, jego historii i rekonstrukcji kopii, a czasem także o pomyśle na muzykę. Muzycy siedzą najczęściej z boku sceny albo przed ekranem, tak żeby widzieli obraz i jednocześnie nie zasłaniali go publiczności. Światło na ich pulpitach jest przygaszone, ale ruchy rąk i instrumenty widać, co dla wielu widzów jest dodatkową przyjemnością.

Podczas projekcji muzyka reaguje na obraz w czasie rzeczywistym. Przy improwizacji muzyk podąża za montażem i grą aktorów, przy kompozycji trzyma się partytury zsynchronizowanej z filmem. Śródtytuły, czyli plansze z dialogami i opisami, są na pokazach w Polsce zwykle tłumaczone na polski. Po projekcji publiczność nagradza oklaskami nie tylko film, ale przede wszystkim muzyków. Na wielu pokazach odbywa się potem krótka rozmowa, podobna do tej, którą opisujemy w tekście o seansach z prelekcją.

Gdzie w Polsce oglądać filmy nieme z muzyką na żywo?

Najważniejszym wydarzeniem tego typu w Warszawie jest Święto Niemego Kina, organizowane przez Filmotekę Narodową, Instytut Audiowizualny w kinie Iluzjon. Festiwal pokazuje odrestaurowane kopie niemych filmów z muzyką graną na żywo, często w nowych, specjalnie przygotowanych kompozycjach. W programie pojawiają się akompaniamenty jazzowe, klasyczne, klubowe i eksperymentalne. Termin festiwalu zmienia się z roku na rok: kolejne edycje odbywały się wiosną, we wrześniu i późną jesienią. Aktualny program publikuje strona Święta Niemego Kina, a o działaniach Filmoteki więcej przeczytasz na stronie Filmoteki Narodowej, Instytutu Audiowizualnego. Pokazy z akompaniamentem trafiają też do regularnego repertuaru warszawskich kin studyjnych.

W Krakowie od lat działa Festiwal Filmu Niemego, przygotowywany przez Fundację Dla Kina i Kino Pod Baranami. Organizatorzy określają go jako najstarszy w Polsce przegląd filmów niemych z muzyką na żywo. Festiwal odbywa się zwykle późną jesienią, a jego ostatnie edycje pokazały, jak szeroka może być paleta akompaniamentu: od fortepianu solo i kwartetu smyczkowego po flamenco, jazz, muzykę ludową i elektronikę. O innych przeglądach w kalendarzu piszemy w przewodniku festiwale filmowe w Polsce. Seanse z muzyką na żywo pojawiają się też poza festiwalem, warto więc śledzić repertuar krakowskich kin.

Filmy nieme z akompaniamentem pokazują również kina w innych miastach, często przy okazji retrospektyw, jubileuszy wytwórni czy cykli poświęconych klasyce. Na takie pokazy często brakuje wolnych miejsc, a nie zawsze są szeroko zapowiadane, dlatego najprościej sprawdzać na bieżąco aktualny repertuar seansów specjalnych.

Czy Polska ma swoje słynne nieme filmy grane z muzyką na żywo?

Tak. Głośnym przykładem jest „Mania. Historia pracownicy fabryki papierosów” z 1918 roku z Polą Negri w roli głównej. Film nakręcony w Berlinie przez Eugena Illesa przez dziesięciolecia uważano za zaginiony. Filmoteka Narodowa pozyskała kopię, poddała ją cyfrowej rekonstrukcji, a nową muzykę skomponował Jerzy Maksymiuk. Premiera odnowionej wersji odbyła się 4 września 2011 roku w Filharmonii Narodowej w Warszawie, z muzyką wykonywaną na żywo przez orkiestrę pod batutą kompozytora. Później film pokazywano z orkiestrą w wielu miastach Europy i świata.

To dobry przykład tego, jak praca archiwów łączy się z muzyką. Rekonstrukcja kopii to dopiero połowa sukcesu. Druga połowa to nowa oprawa muzyczna, która pozwala pokazać film współczesnej publiczności jako wydarzenie, a nie muzealną ciekawostkę. Podobnie dzieje się z wieloma światowymi klasykami, od komedii Bustera Keatona po ekspresjonistyczne dramaty, które wracają na ekrany w nowych wersjach muzycznych.

Jak przygotować się do pierwszego takiego seansu?

Nie trzeba niczego specjalnego. Warto jednak pamiętać o kilku rzeczach, które sprawią, że pierwszy seans będzie przyjemniejszy. Przede wszystkim przyjdź wcześniej. Na pokazach z muzyką na żywo często jest wprowadzenie, a muzycy stroją instrumenty przed projekcją. Wybierz miejsce, z którego dobrze widać i ekran, i muzyków, bo obserwowanie ich pracy to część przyjemności. Daj sobie kilka minut na przyzwyczajenie się do innego tempa narracji. Filmy nieme opowiadają obrazem, gestem i montażem, a śródtytuły pojawiają się rzadziej, niż można się spodziewać.

Dobrym pomysłem na początek są komedie, na przykład filmy Charliego Chaplina albo Keatona. Mają wyraźny rytm i humor, który nie zestarzał się ani trochę. Jeśli złapiesz bakcyla, przejdź do dramatów i filmów ekspresjonistycznych. Więcej o tym, dlaczego klasyka zyskuje w sali kinowej, piszemy w tekście dlaczego warto oglądać klasykę kina na dużym ekranie.

Najczęstsze pytania o kino nieme z muzyką na żywo

Czy filmy nieme były kiedykolwiek pokazywane w ciszy?

W epoce kina niemego rzadko. Zdecydowana większość pokazów miała akompaniament, choćby jednego pianisty. W ciszy oglądano je częściej później, na przykład w archiwach i na pokazach studyjnych bez muzyków.

Czy muzyka do filmu niemego jest zawsze improwizowana?

Nie. Część muzyków improwizuje, część gra kompozycje napisane specjalnie do filmu, a niektóre pokazy wykorzystują historyczne partytury. Często łączy się te podejścia.

Gdzie jest najważniejszy festiwal kina niemego na świecie?

Za najważniejszy uchodzi festiwal Le Giornate del Cinema Muto w Pordenone we Włoszech, organizowany od 1982 roku, zwykle w październiku. Przyciąga archiwistów, badaczy i miłośników kina niemego z całego świata. Program publikuje oficjalna strona festiwalu w Pordenone.

Czy seans z muzyką na żywo jest dla osób, które nie znają kina niemego?

Jak najbardziej. To najlepszy sposób, żeby poznać kino nieme, bo muzyka na żywo prowadzi widza przez film i sprawia, że stary obraz ożywa.